डीआरडीओने १० जून ते २३ जुलै २०२६ या सहा आठवड्यांत बॅलिस्टिक क्षेपणास्त्र संरक्षण इंटरसेप्टर, एक लांब पल्ल्याचे क्रूझ क्षेपणास्त्र आणि कुशा हवाई संरक्षण क्षेपणास्त्र यांच्या उड्डाण चाचण्या केल्या

१० जून ते २३ जुलै २०२६ दरम्यान, भारताची लष्करी क्षेपणास्त्रे, रडार आणि संवेदक रचणारे प्रयोगशाळांचे जाळे असलेल्या संरक्षण संशोधन आणि विकास संघटनेने (DRDO) बहुस्तरीय बॅलिस्टिक क्षेपणास्त्र संरक्षण प्रणाली, एक नौदल जहाजविरोधी क्षेपणास्त्र, एक लांब पल्ल्याचे जमिनीवरील लक्ष्यावर मारा करणारे क्रूझ क्षेपणास्त्र आणि कुशा नावाचे लांब पल्ल्याचे जमिनीवरून हवेत मारा करणारे क्षेपणास्त्र यांच्या उड्डाण चाचण्या नोंदवल्या. संरक्षण मंत्रालयाच्या प्रसिद्धीपत्रकांनुसार बॅलिस्टिक क्षेपणास्त्र इंटरसेप्टरनी आपली लक्ष्ये भेदली, क्रूझ क्षेपणास्त्र चाचणीची सर्व उद्दिष्टे साध्य झाली, आणि कुशाने आपल्या पहिल्याच उड्डाणात लक्ष्य अडवले.

यांपैकी प्रत्येक मंत्रालयाचाच स्वतःचा वृत्तांत आहे. १४ ऑक्टोबर २०२६ पर्यंत या लेखाला कोणत्याही निकालाचे स्वतंत्र मूल्यमापन सापडले नाही, म्हणून पुढे सरकारची अधिकृत प्रसिद्धी सेवा असलेल्या प्रेस इन्फर्मेशन ब्युरोने (PIB) प्रत्यक्षात काय सांगितले आणि काय वगळले हे वेगळे मांडले आहे.

१० आणि ११ जून रोजी तीन उड्डाण चाचण्या

PIB ने प्रसिद्धीपत्रक १३ जून २०२६ रोजी टाकले. त्यानुसार १० आणि ११ जून रोजी सलग तीन उड्डाण चाचण्या झाल्या, “लांब पल्ल्याच्या बॅलिस्टिक क्षेपणास्त्रांविरुद्ध बहुस्तरीय संरक्षण आणि मध्यम पल्ल्यावरील जहाजविरोधी क्षमता दाखवण्यासाठी”. स्तरित संरक्षणात वेगवेगळे इंटरसेप्टर उंची आणि पल्ल्याचे वेगवेगळे पट्टे सांभाळतात, त्यामुळे एकाला चुकवून पुढे गेलेले क्षेपणास्त्र पुढच्याविरुद्ध आजमावता येते.

प्रसिद्धीपत्रक म्हणते की इंटरसेप्टरनी “आपली संबंधित लक्ष्ये यशस्वीपणे भेदली” आणि या चाचण्यांनी भारताला “आंतरखंडीय बॅलिस्टिक क्षेपणास्त्रांपर्यंत मारा करण्याची BMD क्षमता असलेल्या निवडक देशांच्या गटात” ठेवले. BMD म्हणजे बॅलिस्टिक क्षेपणास्त्र संरक्षण. ही क्रमवारीची घोषणा मंत्रालयानेच केली, आणि तिची पडताळणी करण्यासाठी देशांची स्वतंत्र क्रमवारी या लेखाला सापडली नाही.

भारत या दिशेने उघडपणे वाटचाल करत होता. २ नोव्हेंबर २०२२ रोजी DRDO ने पहिला फेज-२ इंटरसेप्टर, AD-1, ओडिशाच्या किनाऱ्याजवळील डॉ. ए. पी. जे. अब्दुल कलाम बेटावरून उडवला, ज्याचे नाव राष्ट्रपती झालेल्या क्षेपणास्त्र शास्त्रज्ञाच्या नावावरून आहे. त्याच्या प्रसिद्धीपत्रकात दोन टप्प्यांचे, घन इंधनावरील क्षेपणास्त्र वर्णिले आहे, जे वातावरणाच्या आत (एंडो-ॲटमॉस्फेरिक) आणि त्याच्या अगदी वर (लो एक्झो-ॲटमॉस्फेरिक) अडवण्यासाठी बनवले आहे. संरक्षणमंत्री राजनाथ सिंह यांनी याला असा इंटरसेप्टर म्हटले ज्याचे तंत्रज्ञान “जगातील फार थोड्या देशांकडे उपलब्ध” आहे.

२४ जुलै २०२४ रोजी संपूर्ण फेज-२ प्रणालीची चाचणी झाली. धामरा येथून १६२० वाजता सोडलेल्या लक्ष्य क्षेपणास्त्राने शत्रूच्या बॅलिस्टिक क्षेपणास्त्राची नक्कल केली. जमिनीवरील आणि समुद्रावरील रडारनी ते शोधले, आणि १६२४ वाजता चांदीपूर येथून इंटरसेप्टर निघाला. PIB ने म्हटले की या चाचणीने “५००० किमी वर्गाच्या” बॅलिस्टिक क्षेपणास्त्रांपासून संरक्षण करण्याची क्षमता दाखवली.

जून २०२६ चे प्रसिद्धीपत्रक दोन्हींपेक्षा लहान आहे. त्यात इंटरसेप्टर, लक्ष्य क्षेपणास्त्रे, उंची किंवा प्रक्षेपण स्थळ यांची नावे दिलेली नाहीत. त्याच घोषणेचा सारांश देताना इंडिया टीव्ही न्यूजने लिहिले की सरकारने थोडेच तपशील दिले.

पहिली जहाजविरोधी उड्डाण चाचणी आणि एक क्रूझ क्षेपणास्त्र

त्याच जूनच्या प्रसिद्धीपत्रकात म्हटले आहे की नेव्हल अँटी-शिप मिसाइल-मीडियम रेंजची (NASM-MR) पहिली उड्डाण चाचणी “यशस्वीपणे पार पडली”. त्यात पल्ला, प्रक्षेपण मंच किंवा लक्ष्य दिलेले नाही, आणि क्षेपणास्त्राचे नाव हेच प्रकाशित झालेले एकमेव तपशील आहे.

१५ जून रोजी DRDO ने लाँग रेंज लँड अटॅक क्रूझ मिसाइल (LRLACM) डॉ. ए. पी. जे. अब्दुल कलाम बेटावरून उडवले. जमिनीवरील लक्ष्यावर मारा करणारे क्रूझ क्षेपणास्त्र हे जेट इंजिनवर चालणारे शस्त्र आहे जे कमी उंचीवरून उडत जमिनीवरील स्थिर लक्ष्यांवर आघात करते. PIB ने म्हटले की चांदीपूर येथील एकात्मिक चाचणी केंद्राच्या, म्हणजे ओडिशा किनाऱ्यावरील DRDO च्या उड्डाणांवर देखरेख करणाऱ्या सुविधेच्या, मागोवा घेणाऱ्या उपकरणांच्या आकडेवारीनुसार “सर्व चाचणी उद्दिष्टे पूर्णपणे साध्य झाली”.

प्रसिद्धीपत्रकानुसार सर्व उप-प्रणाली DRDO प्रयोगशाळा आणि भारतीय उद्योग भागीदारांकडून आल्या, आणि बंगळुरूतील एरोनॉटिकल डेव्हलपमेंट एस्टॅब्लिशमेंट ही नोडल प्रयोगशाळा होती, म्हणजे प्रमुख. भारतीय नौदल आणि भारतीय वायुदल यांचे प्रतिनिधी, क्षेपणास्त्राचे इच्छित वापरकर्ते, प्रक्षेपणाला उपस्थित होते. कोणताही पल्ल्याचा आकडा प्रकाशित झाला नाही. देश अशी शस्त्रे परदेशातून घेण्यापासून स्वतः बनवण्यापर्यंत कसा पोहोचला हे पाहण्यासाठी भारताचा संरक्षण उद्योग, आयातदारापासून उत्पादकापर्यंत पाहा.

कुशा, लांब पल्ल्याचे हवाई संरक्षण क्षेपणास्त्र

२३ जुलैची कुशा चाचणी पहिले उड्डाण होते, पुन्हा डॉ. ए. पी. जे. अब्दुल कलाम बेटावरून. PIB नुसार ते “उच्च वेगाच्या आणि उच्च उंचीवरील हवाई धोक्याची नक्कल करणाऱ्या इलेक्ट्रॉनिक लक्ष्याविरुद्ध” उडवले गेले, आणि क्षेपणास्त्र प्रणालीने ते अडवले. इलेक्ट्रॉनिक लक्ष्य नेमके काय होते याबद्दल प्रसिद्धीपत्रक अधिक काही सांगत नाही.

PIB म्हणते की ही प्रणाली लढाऊ विमाने, क्षेपणास्त्रे, मानवरहित हवाई वाहने आणि मोठी शत्रू विमाने “विस्तृत पल्ला आणि उंचीच्या कक्षेत” निष्प्रभ करू शकते, आणि क्षेपणास्त्रे, रडार आणि कमांड व कंट्रोल केंद्र हे सर्व DRDO प्रयोगशाळा आणि उद्योग भागीदारांकडून आले. राजनाथ सिंह म्हणाले की हे उड्डाण “फक्त मोजक्या देशांकडे असलेली” क्षमता दाखवते आणि ते “अशा प्रणालींवरील आयातावलंबित्वही संपवेल”. जूनमधील “निवडक गट” या विधानाप्रमाणेच, हा मंत्रालयाचा दावा आहे, प्रकाशित तुलना नाही.

प्रसिद्धीपत्रकात पल्ला दिलेला नाही. वृत्तसंस्था आयएएनएसने वृत्त दिले की कुशा हा वायुदल आणि नौदलासाठीच्या एक्स्टेंडेड रेंज एअर डिफेन्स सिस्टीम या प्रकल्प कुशाचा भाग आहे, जिला आधी XRSAM म्हणत, आणि ८० किलोमीटर पल्ल्याचे MR-SAM आणि एस-४०० यांच्यातील पोकळी भरण्यासाठी ते आहे, जे एस-४०० आयएएनएसच्या म्हणण्यानुसार ४०० किलोमीटरवरील लक्ष्यांवर मारा करू शकते. आयएएनएस पुढे म्हणते की तीन प्रकार २०२८ ते २०३० दरम्यान सेवेत येणे अपेक्षित आहे. पल्ला किंवा वेळापत्रक यांपैकी काहीही मंत्रालयाच्या प्रसिद्धीपत्रकात नाही, त्यामुळे दोन्ही वृत्तांकित अपेक्षा आहेत. डेक्कन क्रॉनिकलने वृत्त दिले की ही प्रणाली वेगवेगळ्या इंटरसेप्टर क्षेपणास्त्रांसह बहुस्तरीय मंच म्हणून योजली आहे.

हवाई संरक्षणाचा अलीकडचा अनुभव सोबत वाचण्यासारखा आहे. मे २०२५ मधील ऑपरेशन सिंदूरमध्ये ड्रोन आणि क्षेपणास्त्रांविरुद्ध तीन रात्री स्तरित हवाई संरक्षण होते, आणि १२ जून २०२६ रोजी राजनाथ सिंह यांनी हैदराबादेतील DRDO च्या संरक्षण संशोधन आणि विकास प्रयोगशाळेत सांगितले की सीमांवर हवाई धोके दाटले असताना हवाई संरक्षण प्रणालीने “शत्रूचे इरादे पूर्णपणे हाणून पाडले”.

मिशन सुदर्शन चक्र आणि या चाचण्या कुठे बसतात

पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांनी १५ ऑगस्ट २०२५ च्या स्वातंत्र्यदिनाच्या भाषणात “मिशन सुदर्शन चक्र” जाहीर केले. १२ जून २०२६ रोजी, बॅलिस्टिक क्षेपणास्त्र संरक्षण चाचण्या संपल्याच्या दुसऱ्या दिवशी, राजनाथ सिंह यांनी हैदराबादेतील प्रयोगशाळेत सांगितले की ते बहुस्तरीय क्षेपणास्त्र संरक्षण प्रणाली बनणार आहे. ते म्हणाले की ती लष्करी तळ, महत्त्वाच्या पायाभूत सुविधा आणि नागरी आस्थापनांचे रक्षण करेल, आणि तिचे “त्रिस्तरीय संरक्षण” नागरिकांची गैरसोय कमीत कमी करेल.

कोणतेही चाचणी प्रसिद्धीपत्रक एखाद्या विशिष्ट उड्डाणाला या मिशनशी जोडत नाही. डेक्कन क्रॉनिकलने लिहिले की कुशा “मिशन सुदर्शन चक्राच्या अंतर्गत एकत्रित केले जाईल”, आणि आयएएनएसने लिहिले की ते त्याचा भाग असणे अपेक्षित आहे. ही त्या माध्यमांची विधाने आहेत, मंत्रालयाची नाहीत.

त्याच आठवड्यांतील इतर उड्डाणे

खिडकीच्या आधीच्या आणि दरम्यानच्या आठवड्यांतील चार इतर प्रक्षेपणांची स्वतःची प्रसिद्धीपत्रके होती.

• ८ मे २०२६: मल्टिपल इंडिपेंडंटली टार्गेटेड रि-एंट्री व्हेईकल (MIRV) प्रणाली असलेले प्रगत अग्नी क्षेपणास्त्र डॉ. ए. पी. जे. अब्दुल कलाम बेटावरून उडवले गेले. प्रसिद्धीपत्रकानुसार त्याने हिंद महासागर क्षेत्रातील मोठ्या भागात पसरलेल्या वेगवेगळ्या लक्ष्यांकडे निर्देशित अनेक वाहक भार नेले, आणि उड्डाण आकडेवारीने सर्व मोहीम उद्दिष्टे साध्य झाल्याचे निश्चित केले.
• २२ मे २०२६: कमी पल्ल्याचे बॅलिस्टिक क्षेपणास्त्र अग्नी-१ सशस्त्र दलांच्या अण्वस्त्र कमांडच्या, स्ट्रॅटेजिक फोर्सेस कमांडच्या, अखत्यारीत चांदीपूर येथून चाचणी प्रक्षेपित केले गेले. प्रसिद्धीपत्रक म्हणते की प्रक्षेपणाने “सर्व परिचालन आणि तांत्रिक मापदंड” पडताळले. हे वापरकर्त्याचे प्रक्षेपण आहे, DRDO ची विकास चाचणी नाही.
• २ जून २०२६: DRDO आणि वायुदलाने रुद्रम-II हवेतून जमिनीवर मारा करणारे क्षेपणास्त्र विमानातून उडवले. PIB हैदराबादेतील रिसर्च सेंटर इमारतला नोडल प्रयोगशाळा म्हणून नाव देते आणि म्हणते की क्षेपणास्त्रे पूर्वनिश्चित लक्ष्याकडे मार्गदर्शित झाली आणि सर्व उद्दिष्टे साध्य झाली.
• ८ जुलै २०२६: ऑल इंडिया रेडिओनुसार पिनाका लाँग रेंज गाइडेड रॉकेट सेवेत असलेल्या पिनाका प्रक्षेपकावरून चांदीपूर येथे वापरकर्त्याने ठरवलेल्या किमान ६० किलोमीटर पल्ल्यासाठी डागले गेले.

२४ जुलै ते १४ ऑक्टोबर २०२६ दरम्यान क्षेपणास्त्र उड्डाण चाचणीचे कोणतेही अधिकृत प्रसिद्धीपत्रक या लेखाला सापडले नाही.

अजून काय अनुत्तरित आहे

जूनची प्रसिद्धीपत्रके इंटरसेप्टरचे पल्ले, उंची किंवा प्रक्षेपण स्थळे देत नाहीत, आणि कुशाचे प्रसिद्धीपत्रक आपल्या चाचणीला पहिले उड्डाण म्हणते, स्वीकृती चाचणी नव्हे. वरील प्रत्येक निकालासाठी DRDO आणि मंत्रालय हेच एकमेव स्रोत आहेत. आयएएनएस कुशाचे तीन प्रकार सेवेत येण्याची अपेक्षित खिडकी २०२८ ते २०३० अशी देते.