चित्रण: tuput
मराठी
भारतीय उष्णदेशीय हवामानशास्त्र संस्थेच्या दिल्ली शाखेतील AATAL ही प्रयोगशाळा दिल्लीच्या हवेतील वायू, सूक्ष्म कण, धातू आणि विषारी घटक तपासते, आणि वाहने, उद्योग, पीक जाळणे, धूळ आणि बाहेरून आलेले प्रदूषण यांचा वाटा किती आहे याचा अंदाज प्रत्यक्ष वेळेत देते. ती मिशन मौसम अंतर्गत उभारली गेली असून संस्थेच्या AIRWISE अंदाजांशी जोडलेली आहे, जे ७२ तासांसाठी ४०० मीटरच्या तपशीलात दिले जातात.
२४ ऑक्टोबर २०२६ रोजी केंद्रीय पृथ्वी विज्ञान राज्यमंत्र्यांनी भारतीय उष्णदेशीय हवामानशास्त्र संस्थेच्या (IITM) दिल्ली शाखेत AATAL, म्हणजे एकात्मिक वातावरणीय रसायनशास्त्र आणि एअरोसोल विषारीपणा विश्लेषण प्रयोगशाळा (Integrated Atmospheric Chemistry and Aerosol Toxicity Analysis Laboratory), सुरू केली. पृथ्वी विज्ञान मंत्रालय म्हणते की ही प्रयोगशाळा दिल्लीच्या हवेतील वायू आणि सूक्ष्म कण तपासते, ते कोणत्या स्रोतांतून आले याचा अंदाज प्रत्यक्ष वेळेत देते, आणि ते किती हानिकारक असू शकतात हे ठरवण्यासाठी शास्त्रज्ञांना लागणारा रासायनिक तपशील पुरवते.
त्या दुपारी प्रसिद्ध झालेल्या प्रेस इन्फर्मेशन ब्युरोच्या (PIB) प्रसिद्धीपत्रकात उद्घाटनाला मंत्रालयाचे सचिव, IITM चे संचालक आणि भारतीय हवामान विभागाचे महासंचालक उपस्थित होते, असे नमूद आहे. ही प्रयोगशाळा मिशन मौसम अंतर्गत उभारली गेली आहे. केंद्रीय मंत्रिमंडळाने ११ सप्टेंबर २०२४ रोजी दोन वर्षांसाठी २,००० कोटी रुपयांच्या तरतुदीसह हे अभियान मंजूर केले होते. वायुप्रदूषणाबद्दल जनतेत गंभीर चिंता असल्यामुळे दिल्ली-NCR ची निवड झाली, असे प्रसिद्धीपत्रक सांगते. मंत्रिमंडळाच्या शब्दांत अभियानाच्या कक्षेत मान्सूनचे अंदाज, हवेच्या गुणवत्तेबाबतचे इशारे, तसेच तीव्र हवामान घटना आणि चक्रीवादळे येतात, आणि ते राबवणाऱ्या संस्था म्हणजे IMD, IITM आणि राष्ट्रीय मध्यम पल्ल्याचे हवामान अंदाज केंद्र.
प्रयोगशाळा काय तपासते
एअरोसोल म्हणजे हवेत तरंगणारे अतिसूक्ष्म घन आणि द्रव कण. PIB च्या प्रसिद्धीपत्रकानुसार, वातावरणातील वायू आणि एअरोसोल यांची रासायनिक रचना तपासण्यासाठी AATAL मध्ये प्रगत उपकरणे आहेत, ज्यात सूक्ष्म कणद्रव्य (PM2.5), धातू, विषारी घटक आणि इतर घटकांचा समावेश आहे. प्रदूषक वातावरणात एकमेकांवर कसा परिणाम करतात आणि कसे बदलतात याचा अभ्यास या क्षमतेमुळे शास्त्रज्ञांना करता येईल, असेही प्रसिद्धीपत्रक म्हणते.
हीच उपकरणे स्रोत वेगळे ओळखण्यासाठीही वापरली जाणार आहेत. मंत्रालयाने वाहनांचे उत्सर्जन, औद्योगिक कामकाज, जैववस्तू आणि पीक अवशेष जाळणे, बांधकाम आणि रस्त्यांची धूळ, आणि आजूबाजूच्या प्रदेशांतून वाहून येणारे प्रदूषण असे स्रोत सांगितले आहेत. प्रत्येकाचा सापेक्ष वाटा काढल्यामुळे, एखाद्या विशिष्ट वेळी कोणत्या कृती खराब हवेला कारणीभूत आहेत आणि कुठे कारवाई सर्वाधिक उपयोगी ठरेल हे या सुविधेतून दिसेल, असे प्रसिद्धीपत्रक सांगते.
आरोग्याचा पैलू रचनेतून येतो. प्रदूषणाच्या लहान घटकांची माहिती, धातूंच्या घटकांसह, ही सुविधा देईल, असे मंत्री म्हणाले, आणि प्रदूषकांचे आरोग्यावरील परिणाम वेगवेगळे असतात, म्हणून हवेची रचना आणि तिचे प्रमाण या दोन्हींची माहिती असणे आवश्यक आहे, असे त्यांनी स्पष्ट केले. वेगवेगळ्या प्रकारच्या कणप्रदूषणाचे धोके समजून घेण्यासाठी आरोग्य यंत्रणांना या निकालांची मदत होऊ शकते, असे प्रसिद्धीपत्रक म्हणते.
या प्रयोगशाळेमुळे सार्वजनिक चर्चेत काय बदलते हे मंत्र्यांनी असे सांगितले: “पूर्वी चर्चा बहुतांश प्रदूषणाची पातळी १०० आहे की २०० याभोवतीच फिरायची.”
पडद्यावरचे आकडे
कार्यक्रमात मंत्र्यांनी पत्रकारांशी बोलताना एका डिस्प्लेकडे निर्देश केला. PIB च्या प्रसिद्धीपत्रकात नोंद आहे की त्या क्षणी दिल्लीच्या वायुप्रदूषणात वाहतुकीचा वाटा सुमारे २५ टक्के होता आणि एकूण पातळी सुमारे १८० होती. अशी माहिती सर्वसाधारण मूल्यमापनांवरून प्रत्यक्ष योगदान देणाऱ्या स्रोतांवर लक्ष केंद्रित केलेल्या उपाययोजनांकडे प्रतिसाद नेऊ शकते, असे ते म्हणाले.
हा आकडा एका क्षणाचा आहे. प्रसिद्धीपत्रकात प्रयोगशाळेकडून मिळालेले ऋतूनुसार किंवा वार्षिक स्रोतवाटे दिलेले नाहीत.
AIRWISE शी जोडणी
ही प्रयोगशाळा AIRWISE शी जोडलेली आहे, म्हणजे IITM च्या उत्सर्जनांसाठीच्या हवा गुणवत्ता इशारा आणि एकात्मिक निर्णय सहाय्य प्रणालीशी (Air Quality Warning and Integrated Decision Support System for Emissions). AIRWISE हवेच्या गुणवत्तेचे अंदाज, निरीक्षणे आणि स्रोतवाटप माहिती एकत्र करते, आणि त्याचे अंदाज पुढील ७२ तासांसाठी ४०० मीटरच्या अवकाशीय तपशीलात चालतात, त्यामुळे दिल्लीच्या वेगवेगळ्या भागांत प्रदूषण कसे बदलते याचे मूल्यमापन करता येते, असे प्रसिद्धीपत्रक सांगते. या संयुक्त क्षमतेतून पुढील चार दिवसांची प्रत्यक्ष वेळेतील माहिती आणि अंदाज मिळतील, असे मंत्र्यांनी सांगितले.
IITM च्या इशारा प्रणाली प्रकल्पाच्या (MAQWS) प्रकल्प संचालक डॉ. सचिन घुडे यांनी सांगितले की ही एकात्मिक सुविधा पीक जाळणे, वाहनांचे उत्सर्जन, बांधकाम आणि रस्त्यांची धूळ अशा स्रोतांबद्दल आगाऊ इशारे आणि तपशीलवार माहिती देईल. त्यांनी अंदाज क्षमतेला मोठी तांत्रिक प्रगती म्हटले आणि भारताने जागतिक अंदाज प्रणालींशी तुलना करता येईल अशी उच्च रिझोल्यूशनची प्रणाली उभी केली आहे, तसेच अशाच क्षमता इतर शहरांपर्यंत नेण्याची शक्यता आहे, असे सांगितले.
त्यामागचे अंदाजाचे काम
IITM चे दिल्लीसाठीचे अंदाजाचे काम AATAL पासून सुरू झालेले नाही. १५ ऑक्टोबर २०१८ रोजी पृथ्वी विज्ञान मंत्रालयाने दिल्लीसाठी हवा गुणवत्ता पूर्वसूचना प्रणाली सादर केली, जी IITM पुणे, भारतीय हवामान विभाग आणि राष्ट्रीय मध्यम पल्ल्याचे हवामान अंदाज केंद्र यांनी मिळून तयार केली होती. त्याच्या प्रसिद्धीपत्रकानुसार, तिने उपग्रह आणि जमिनीवरील निरीक्षणांना दोन वातावरणीय रसायन प्रारूपांची जोड दिली, एक अमेरिकेच्या नॅशनल सेंटर फॉर अॅटमॉस्फेरिक रिसर्चच्या प्रारूपावर आधारित आणि दुसरे फिनिश हवामानशास्त्र संस्थेचे, आणि अंदाज ७२ तासांपर्यंत उपलब्ध होते.
त्याच दिवशी मंत्रालयाने दिल्ली आणि तिच्या सीमावर्ती भागासाठी ४०० मीटर बाय ४०० मीटरचा उत्सर्जन सूचीकरण अहवाल प्रसिद्ध केला, म्हणजे हवेत काय आणि कोणामुळे सोडले जाते याची यादी. IITM च्या शास्त्रज्ञांनी सुमारे १४० विद्यार्थ्यांना सुमारे ३७,५०० तासांच्या मॅपिंग मोहिमेत सामील केले, आणि आठ प्रदूषकांसाठी प्रदूषणाच्या २३ वेगवेगळ्या स्रोतांवरील जमिनीवरील कामकाजाची माहिती गोळा केली, असे प्रसिद्धीपत्रक सांगते.
१८ फेब्रुवारी २०२१ रोजी Scientific Reports मध्ये चिन्मय जेना, सचिन घुडे आणि सहकाऱ्यांचा एक शोधनिबंध प्रसिद्ध झाला. तो दिल्लीवर ४०० मीटर बाय ४०० मीटरचे आतील क्षेत्र असलेल्या कार्यरत अंदाजाचे वर्णन करतो, जे राष्ट्रीय राजधानी क्षेत्रासाठीच्या २ किमीच्या क्षेत्रात आणि १० किमीच्या बाह्य क्षेत्रात बसवलेले आहे, आणि दररोज ७२ तासांचा अंदाज देते. ऑक्टोबर २०१९ ते फेब्रुवारी २०२० या काळात केलेल्या चाचणीत ३७ पैकी २४ केंद्रे ३० टक्के सामान्यीकृत सरासरी पूर्वग्रहाच्या मर्यादेत आढळली, आणि “अस्वास्थ्यकर” हवेच्या पहिल्या दिवसाच्या अंदाजाची शोधसंभाव्यता १.०० होती. “तीव्र” वर्गासाठी निबंधातील शोधगुण कमी, म्हणजे ०.३४ होता.
स्रोत शोधण्याचे दोन मार्ग
IITM आधीपासूनच प्रारूपाद्वारे स्रोतांचे अंदाज तयार करते. १० एप्रिल २०२४ रोजी Geoscientific Model Development मध्ये वर्णन केलेली निर्णय सहाय्य प्रणाली हवा गुणवत्ता व्यवस्थापन आयोगाच्या (CAQM) विनंतीवरून विकसित झाली होती. ती उत्सर्जनांना जिल्हा, क्षेत्र आणि जैववस्तू जाळणे यांनुसार चिन्हांकित करून दिल्लीच्या PM2.5 मधील त्यांचा वाटा काढते. ती १० किमीच्या जाळ्यावर चालते आणि पाच दिवसांचे अंदाज देते. तिचे ऋतूनुसार वाटे जुन्या अभ्यासांच्या शेजारी दिल्लीच्या हवेची मोजमापे काय दाखवतात या आमच्या लेखात मांडले आहेत.
AATAL दुसरा मार्ग जोडते. ती खराब हवेला जबाबदार स्रोत ओळखण्यासाठी, कारवाईसाठी क्षेत्रे आणि ठिकाणे ठरवण्यासाठी, आणि दिल्ली-NCR मध्ये समन्वित उपायांना आधार देण्यासाठी “मोजमापांवर आधारित पुरावा” देईल, असे PIB चे प्रसिद्धीपत्रक सांगते. प्रारूप उत्सर्जनांच्या सूचीवरून आणि हवामानावरून स्रोतांचा अंदाज बांधते. रासायनिक प्रयोगशाळा कण स्वतःच वाचते.
प्रदूषण आराखडा याचा काय उपयोग करेल
CAQM श्रेणीबद्ध प्रतिसाद कृती आराखडा (GRAP) चालवते, जो दिल्लीचा हवा गुणवत्ता निर्देशांक (AQI) बिघडतो तसतसे टप्प्याटप्प्याने निर्बंध वाढवतो: Down To Earth नुसार टप्पा १ हा २०१ ते ३००, टप्पा २ हा ३०१ ते ४००, टप्पा ३ हा ४०१ ते ४५० आणि टप्पा ४ हा ४५० च्या वर. सप्टेंबर २०२४ च्या सुधारणेच्या त्यांच्या वृत्तान्तानुसार, जे उपाय पूर्वी “अत्यंत खराब” हवेच्या तीन दिवसांची वाट पाहत, ते आता परिस्थिती बिघडण्यापूर्वी IITM च्या पुढील तीन दिवसांच्या अंदाजावरून सुरू होऊ शकतात.
AATAL चा पुरावा AIRWISE अंदाजांसह मिळून GRAP अंतर्गत प्रतिबंधात्मक उपाय आणि प्रतिसादांबाबतचे निर्णय अधिक बळकट करू शकतो, असे PIB चे प्रसिद्धीपत्रक सांगते. मंत्र्यांनी त्यांचे मंत्रालय, पर्यावरण, वने आणि हवामान बदल मंत्रालय, प्रदूषण नियंत्रण प्राधिकरणे आणि आपत्ती व्यवस्थापन यंत्रणा यांनी मिळून काम करण्याचे आवाहन केले. पंतप्रधान ज्याचा पुरस्कार करतात त्या संपूर्ण सरकारी दृष्टिकोनाचे हे उदाहरण आहे, असे त्यांनी या उपक्रमाचे वर्णन केले.
प्रसिद्धीपत्रकाने काय खुले ठेवले आहे
“जगातील पहिली” हे वर्णन मंत्र्यांचे आहे, आणि तुलना कोणत्या सुविधेशी केली ते प्रसिद्धीपत्रक सांगत नाही. उपकरणांची नावे, खर्च, वाचने कशी प्रसिद्ध केली जातील किंवा विद्यमान निरीक्षण जाळ्याशी कशी पडताळली जातील, आणि CAQM ने आपल्या आदेशांमध्ये ती वापरण्यास संमती दिली आहे का, हे प्रसिद्धीपत्रक सांगत नाही.
स्रोत आणि पुढील वाचन
- Press Information Bureau, Ministry of Earth Sciences: Union Minister Dr Jitendra Singh inaugurates World's first-of-its-kind 'Air Pollution Analysis' facility for Delhi NCR (24 October 2026)
- All India Radio News: Union Minister Jitendra Singh inaugurates atmospheric chemistry lab at IITM, New Delhi (24 October 2026)
- The Week: Ahead of annual smog season, Delhi NCR gets new air pollution analysis facility (24 October 2026)
- Prime Minister's Office: Cabinet approves Mission Mausam with an outlay of Rs 2,000 crore over two years (11 September 2024)
- Ministry of Earth Sciences press release: Development of an Air Quality Early Warning System for Delhi (15 October 2018)
- IITM Pune: Air Quality Early Warning System for Delhi, about page
- Jena and others (IITM), Scientific Reports: Performance of high resolution (400 m) PM2.5 forecast over Delhi (18 February 2021)
- Govardhan, Ghude and others (IITM), Geoscientific Model Development: Decision Support System version 1.0 (DSS v1.0) for air quality management in Delhi, India (10 April 2024)
- Down To Earth: Revised GRAP from October 1, how the pollution control plan evolved and what can improve
हा लेख AI साधनांच्या मदतीने संशोधित आणि लिहिला गेला असून अचूकतेसाठी संपादित केला आहे. हा केवळ सर्वसाधारण माहिती आणि चर्चेसाठी आहे, व्यावसायिक सल्ला नाही. आमचे संपादकीय मानक आणि अस्वीकरण पाहा. चूक आढळली? आम्हाला कळवा.
आवडलं? पुढचा लेख मिळवा.
एका वेळी एक चांगला लेख, थेट तुमच्या इनबॉक्समध्ये. स्पॅम नाही, हवं तेव्हा थांबवा.
